İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku

İş hukuku, tarafların eşit güçte olmadığı bir alandır; kanun bu dengesizliği işçi lehine yorum ilkeleriyle gidermeye çalışır. Buna karşılık işveren tarafında usule uygun hareket etmek, sonradan doğacak maliyetin büyük bölümünü baştan önler. Fesih dosyalarının önemli bir kısmı, feshin sebebinden değil sebebin nasıl belgelendiğinden kaybedilir.

İşçi tarafında İşe iade davası, kıdem ve ihbar tazminatı, kötüniyet ve sendikal tazminat, fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücretleri, yıllık izin alacağı, ücretin eksik yatırılması, mobbing iddiaları, iş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat. İşçinin haklı nedenle derhal fesih hakkı da buradadır: ücretin ödenmemesi, primin düşük gösterilmesi ya da çalışma koşullarının esaslı biçimde değiştirilmesi hâlinde işçi sözleşmeyi feshedip kıdem tazminatına hak kazanabilir.

İşveren tarafında İş sözleşmelerinin ve iş yeri yönetmeliklerinin hazırlanması, fesih sürecinin usulüne uygun yürütülmesi, savunma alınması ve tutanak düzeni, performans ve disiplin süreçlerinin kayda geçirilmesi, rekabet yasağı ve gizlilik sözleşmeleri. Geçerli sebebe dayanan bir fesihte bile yazılı bildirim yapılmaması ya da savunma alınmaması tek başına feshi geçersiz kılabilir.

Fazla mesainin ispatı Fazla çalışmayı kural olarak işçi ispatlar. Puantaj, giriş-çıkış kaydı ya da parmak izi sistemi varsa bunlar öncelikli delildir. Kayıt yoksa tanık beyanına başvurulur; ancak tanıkla ispatta mahkemeler izin, rapor ve tatil dönemlerini gözeterek hesaplanan alacaktan takdiri indirim yapar. İmzalı ve fazla mesai tahakkuku içeren bordro varsa o dönem için ancak yazılı delille aksi ileri sürülebilir.

İş kazası ve sosyal güvenlik Kusur ve maluliyet oranının belirlenmesi, iş güvenliği ve bilirkişi raporlarının değerlendirilmesi, SGK'nın işverene açtığı rücu davalarında savunma; hizmet tespiti davaları, sigortalılık başlangıcının belirlenmesi, emeklilik ve prim uyuşmazlıkları, idari para cezalarına itiraz.

Arabuluculuk zorunludur İşçi-işveren alacak ve tazminat talepleri ile işe iade uyuşmazlıklarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır; atlandığında dava usulden reddedilir. İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi-manevi tazminat davaları ile bunlara bağlı rücu davaları bu zorunluluğun dışındadır.

Sık sorulan sorular

Kıdem tazminatı ne zaman zamanaşımına uğrar? Kıdem ve ihbar tazminatı ile yıllık izin ve kötüniyet tazminatı alacakları, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren beş yıllık zamanaşımına tabidir. Fazla mesai, hafta tatili ve genel tatil ücreti gibi ücret niteliğindeki alacaklarda da beş yıllık süre işler; ancak orada süre her dönem için ayrı hesaplanır, yani geriye doğru yalnız son beş yıl istenebilir.

İşe iade davası için süre ne kadar? Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması gerekir. Anlaşma sağlanamazsa son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılır. Ayrıca iş yerinde belirli sayıda işçi çalışması, işçinin en az altı aylık kıdeminin bulunması ve sözleşmenin belirsiz süreli olması aranır.

İstifa eden işçi kıdem tazminatı alabilir mi? Kendi isteğiyle ayrılan işçi kural olarak kıdem tazminatına hak kazanamaz. Ancak ücretin ödenmemesi, primin eksik bildirilmesi ya da çalışma koşullarının esaslı biçimde değiştirilmesi gibi haklı nedenlerin varlığı hâlinde yapılan fesih istifa sayılmaz. Haklı nedenin ispatı işçidedir; ayrılık gerekçesinin yazılı bildirilmiş olması dosyayı önemli ölçüde etkiler.

Çıkışta imzalatılan ibraname geçerli mi? İbranamenin geçerliliği sıkı şartlara bağlıdır: yazılı olması, sözleşmenin sona ermesinden belirli bir süre sonra düzenlenmesi, alacağın türü ve miktarının açıkça yazılması ve ödemenin banka aracılığıyla eksiksiz yapılmış olması gerekir. Bu şartları taşımayan belgeler çoğu zaman ibra sayılmaz, olsa olsa makbuz hükmünde kabul edilir.

Sigortasız çalıştığım dönemi nasıl kanıtlarım? Hizmet tespiti davasıyla. Bu davada bordro tanıkları, iş yeri kayıtları, aynı dönemde aynı yerde sigortalı çalışanların beyanları ve resmî kurum kayıtları değerlendirilir. Dava SGK'ya da yöneltilir ve mahkeme, kamu düzenine ilişkin olması nedeniyle resen araştırma yapar.

Süreler ve başvuru yolları

• İşe iade: fesihten itibaren bir ay içinde arabuluculuk; anlaşmama tutanağından itibaren iki hafta içinde dava.
• Kıdem, ihbar, yıllık izin, kötüniyet tazminatı: fesihten itibaren beş yıl.
• Fazla mesai, hafta tatili, genel tatil ve ücret alacakları: beş yıl, her dönem için ayrı işler.
• İş kazası ve meslek hastalığı tazminatı: genel zamanaşımı uygulanır; haksız fiilin iki yıllık kısa süresi geçerli değildir. Fiil suç oluşturuyorsa uzamış ceza zamanaşımı devreye girebilir.
• Hizmet tespiti davası: hizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl.
• Görevli mahkeme: iş mahkemesi. SGK'ya karşı açılan hizmet tespiti ve prim uyuşmazlıkları da iş mahkemesinde görülür.
• Yetkili mahkeme: davalı işverenin yerleşim yeri ya da işin yapıldığı yer. İşçi aleyhine yetki sözleşmesi yapılamaz.

İş uyuşmazlıklarında sonuç; sözleşmeye, iş yeri kayıtlarına, bordrolara, tanık beyanlarına ve bilirkişi hesabına göre şekillenir. Hiçbir aşamada sonuç taahhüdü verilemez.