AİHM'e başvuru: koşullar, süre ve iç hukuk yolları

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne yapılan başvuruların büyük çoğunluğu esası incelenmeden reddedilir. Bunun nedeni genellikle iddianın zayıflığı değil, usul koşullarının kaçırılmasıdır. Strazburg'a giden yolun kuralları katıdır ve tek bir eksik başvurunun tamamını kapatır.

Kime, neye karşı başvurulur

Başvuru, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne taraf bir devlete karşı yapılır. Karşı taraf her zaman devlettir; bir kişiye, şirkete ya da mahkemeye karşı başvuru yapılamaz. İddia, Sözleşme'de ya da Türkiye'nin taraf olduğu ek protokollerde güvence altına alınmış bir hakkın devlet tarafından ihlal edildiği yönünde olmalıdır.

Ceza yargılamalarından doğan başvurularda en sık dayanılan maddeler:

• Yaşam hakkı ve etkili soruşturma yükümlülüğü
• İşkence ve kötü muamele yasağı
• Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı — tutukluluğun makul süreyi aşması, tutuklamanın gerekçesizliği
• Adil yargılanma hakkı — savunma hakkı, silahların eşitliği, makul sürede yargılanma
• Özel hayata ve aile hayatına saygı
• İfade özgürlüğü, toplantı ve örgütlenme özgürlüğü
• Ayrımcılık yasağı

Sözleşme'de yer almayan bir hak, Türk hukukunda tanınmış olsa bile başvuruya konu edilemez.

İç hukuk yolları tüketilmiş olmalı

Mahkeme ikincil niteliktedir: ihlali önce ulusal makamların gidermesi beklenir. Türkiye bakımından iç hukuk yollarının tüketilmesi, olağan kanun yollarının yanı sıra Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvurunun da yapılmış ve sonuçlanmış olmasını gerektirir. Bireysel başvuru yapılmadan doğrudan Strazburg'a gidilen dosyalar bu nedenle reddedilir.

Ayrıca ihlal iddiasının, özü itibarıyla ulusal makamlar önünde de ileri sürülmüş olması aranır. Etkili olmadığı somut olarak gösterilebilen bir başvuru yolunun tüketilmesi ise beklenmez; ancak bunun ispatı başvurucuya aittir.

Süre: dört ay

Nihai iç hukuk kararının verildiği tarihten itibaren dört ay içinde başvurulması gerekir. Bu süre daha önce altı aydı; 15 No'lu Protokol'ün yürürlüğe girmesiyle dörde indirildi. Süre hesabında, nihai kararın gerekçesiyle birlikte tebliğ edildiği tarih esas alınır.

Süre kesin niteliktedir ve uzatılamaz. Başvurunun tamamlanmış bir form hâlinde bu süre içinde Mahkemeye ulaşması gerekir; eksik ya da taslak niteliğindeki bir yazışma süreyi durdurmaz.

Kabul edilemezlik nedenleri

• İç hukuk yollarının tüketilmemiş olması
• Dört aylık sürenin geçirilmiş olması
• Başvurunun anonim olması
• Aynı konunun daha önce Mahkemece incelenmiş ya da başka bir uluslararası soruşturma merciine sunulmuş olması
• Açıkça dayanaktan yoksunluk
• Başvurucunun önemli bir zarara uğramamış olması
• Başvuru hakkının kötüye kullanılması

Başvuru nasıl yapılır

Başvuru, Mahkemenin resmî başvuru formuyla ve posta yoluyla yapılır. Form eksiksiz doldurulmalı, olaylar özet ve kronolojik biçimde anlatılmalı, ihlal edildiği ileri sürülen maddeler ayrı ayrı gösterilmelidir. Nihai karar başta olmak üzere dayanak belgelerin örnekleri eklenir.

Başvuru aşamasında dava dili Türkçe olabilir; başvurunun hükümete bildirilmesinden sonra yazışmalar Mahkemenin resmî dillerinde yürütülür ve bu aşamada avukat aracılığıyla temsil kural hâline gelir. Başvuru harca tabi değildir.

Başvuru yapılmış olması, ulusal makamların verdiği kararın uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz. Kişinin yaşamına ya da maddi bütünlüğüne yönelik yakın ve giderilemez bir tehlike varsa geçici tedbir talep edilebilir; bu talep dar koşullarda kabul edilir.

Karardan sonra

Mahkeme ihlal tespit ederse, gerekli görürse adil tazmine hükmeder. Kararların uygulanması Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından denetlenir.

Türk hukuku bakımından önemli sonuç şudur: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin kesinleşmiş ihlal kararı, ceza yargılamasının yenilenmesi nedenlerinden biridir. Bu talebin de kararın kesinleşmesinden itibaren işleyen kendi süresi vardır.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut bir olaya ilişkin hukuki görüş yerine geçmez. Süre ve usul kuralları protokol değişiklikleriyle güncellenebilir.