Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru nasıl yapılır?

Dosyası Yargıtay'dan dönen çok kişi bireysel başvuruyu "son bir şans" olarak görür. Anayasa Mahkemesi ise kararlarında bunun tersini yıllardır tekrarlıyor: bireysel başvuru bir üst derece incelemesi değildir. Mahkeme delilin doğru değerlendirilip değerlendirilmediğini ya da kanunun doğru yorumlanıp yorumlanmadığını kural olarak tartışmaz; ortada bir temel hak ihlali olup olmadığına bakar.

Neye karşı başvurulabilir

Başvuru, kamu gücünün işlem, eylem ya da ihmali sonucu bir temel hakkın ihlal edildiği iddiasıyla yapılır. Ancak her hak bu kapsamda değildir: Anayasa'da güvence altına alınmış olmakla birlikte, aynı zamanda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokoller kapsamında bulunan haklar başvuruya konu edilebilir.

Ceza yargılamalarında en sık dayanılan haklar: kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı, adil yargılanma hakkı, işkence ve kötü muamele yasağı, özel hayata saygı hakkı, ifade özgürlüğü, mülkiyet hakkı.

Bazı işlemler baştan kapsam dışıdır. Yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler doğrudan başvuru konusu yapılamaz; Anayasa Mahkemesi kararları ve Anayasa'nın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler de öyle.

Olağan kanun yolları tüketilmiş olmalı

Bu, en sık takılınan koşuldur. İhlale karşı öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının usulüne uygun biçimde kullanılmış ve tüketilmiş olması gerekir. Ceza dosyalarında bu genellikle istinaf ve varsa temyiz aşamalarının tamamlanması anlamına gelir.

Tüketmenin biçimsel olması yetmez. İhlal iddiasının derece mahkemeleri önünde de ileri sürülmüş olması beklenir. Yargılama boyunca hiç dile getirilmemiş bir şikâyetin ilk kez Anayasa Mahkemesi önünde açılması, başvurunun reddine yol açabilir.

Süre: otuz gün

Başvuru, olağan kanun yollarının tüketildiği tarihten; kanun yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılır. Bu süre hak düşürücüdür.

Mücbir sebep ya da ağır hastalık gibi haklı bir mazeret nedeniyle süre kaçırılmışsa, mazeretin kalktığı tarihten itibaren kısa bir süre içinde, mazereti kanıtlayan belgelerle birlikte başvurulabilir. Mazeretin kabulü mahkemenin takdirindedir.

Kabul edilebilirlik incelemesi

Başvuruların önemli bir kısmı esasa geçilmeden reddedilir. En sık karşılaşılan ret nedenleri:

• Süre aşımı — otuz günlük sürenin kaçırılması.
• Başvuru yollarının tüketilmemesi — dosyanın hâlâ derece mahkemesinde ya da istinafta olması.
• Konu bakımından yetkisizlik — ileri sürülen hakkın kapsam dışı kalması.
• Açıkça dayanaktan yoksunluk — iddianın temellendirilmemesi ya da özünde derece mahkemesinin delil değerlendirmesine yönelik olması. Mahkeme bunu "kanun yolu şikâyeti" olarak niteler.
• Anayasal ve kişisel önemden yoksunluk — başvurucunun önemli bir zarara uğramamış olması.

Başvuru harca tabidir. Adli yardım talebinde bulunulabilir.

Başvuru nasıl yapılır

Başvuru, Anayasa Mahkemesi'nin yayımladığı bireysel başvuru formu doldurularak yapılır. Form doğrudan Mahkemeye sunulabileceği gibi mahkemeler ya da yurt dışı temsilcilikler aracılığıyla da gönderilebilir. Formda ihlal edildiği ileri sürülen hakkın, ihlalin nasıl gerçekleştiğinin ve buna ilişkin delillerin açıkça gösterilmesi gerekir; dayanak kararların ve tebligat belgelerinin eklenmesi beklenir.

Başvurunun kararın icrasını kendiliğinden durdurma etkisi yoktur. Ancak yaşam hakkına ya da maddi ve manevi bütünlüğe yönelik ciddi bir tehlike varsa tedbir talebinde bulunulabilir.

İhlal kararı verilirse Mahkeme, ihlalin ve sonuçlarının nasıl ortadan kaldırılacağını gösterir. Ceza dosyalarında bu genellikle yeniden yargılama yapılması yönünde dosyanın ilgili mahkemeye gönderilmesi biçiminde olur; koşulları varsa tazminata da hükmedilebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut bir olaya ilişkin hukuki görüş yerine geçmez. Süre ve usul kuralları değişebilir.