Kıdem ve ihbar tazminatı hangi şartlarda doğar

Önüne konulan istifa dilekçesini imzalayan çalışan, çoğu zaman kıdem tazminatı hakkını da o imzayla bıraktığını sonradan öğrenir. Kıdem ve ihbar tazminatı aynı anda gündeme geldiği için tek bir hak sanılır; oysa doğuş şartları da hesap yöntemleri de ayrıdır.

Kıdem tazminatı hangi hâllerde doğar

İki şart birlikte aranır: aynı işverene bağlı olarak en az bir yıllık çalışma ve iş sözleşmesinin kanunda sayılan sebeplerden biriyle sona ermesi. Bir yıl dolmamışsa, fesih ne şekilde olursa olsun kıdem tazminatı istenemez.

Hak doğuran başlıca sona erme hâlleri:

• İşverenin, işçinin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışı dışındaki bir sebeple sözleşmeyi feshetmesi
• İşçinin haklı nedenle derhal fesih hakkını kullanması (ücretin ödenmemesi, sigorta priminin eksik yatırılması, çalışma koşullarının esaslı biçimde değiştirilmesi, işyerinde tacize maruz kalma gibi)
• Erkek işçinin muvazzaf askerlik hizmeti nedeniyle ayrılması
• Yaşlılık, emeklilik veya malullük aylığı ya da toptan ödeme almak amacıyla ayrılma
• Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi isteğiyle ayrılması
• İşçinin ölümü — bu hâlde tazminat mirasçılarına ödenir

Sebep göstermeden verilen istifa dilekçesi bu listenin dışındadır. İşçi gerçekte haklı bir nedenle ayrılmış olsa bile, dosyaya yansıyan belge "istifa" ise ispat yükü ağırlaşır.

Hesabın iki unsuru

Kıdem tazminatı, çalışılan her tam yıl için otuz günlük ücret üzerinden hesaplanır; yıldan artan süreler aynı oran üzerinden karşılığı bulunarak eklenir.

Esas alınan ücret çıplak ücret değil, giydirilmiş brüt ücrettir. Yol, yemek, düzenli ödenen ikramiye, yakacak yardımı gibi süreklilik gösteren ve para ile ölçülebilen menfaatler ücrete eklenir. Arızi nitelikteki ödemeler ve fazla mesai ücreti bu hesaba girmez.

Kıdem tazminatına kanunla belirlenen bir tavan uygulanır ve bu tavan yılda iki kez güncellenir; hesaplanan günlük tutar tavanı aşıyorsa tavan esas alınır. Ödemeden damga vergisi dışında kesinti yapılmaz.

İhbar tazminatı ayrı bir kalemdir

İhbar tazminatı, iş sözleşmesini haklı bir neden olmaksızın ve bildirim süresine uymadan sona erdiren tarafın diğerine ödediği bedeldir. Bildirim süreleri kıdeme göre değişir: altı aydan az çalışmada iki hafta, altı ay ile bir buçuk yıl arasında dört hafta, bir buçuk ile üç yıl arasında altı hafta, üç yıldan fazla çalışmada sekiz hafta.

İki nokta önemlidir. Birincisi, ihbar tazminatı yalnızca işçinin hakkı değildir; bildirim süresine uymadan işi bırakan işçiden işveren de talep edebilir. İkincisi, işçi haklı nedenle derhal fesih hakkını kullanmışsa kıdem tazminatına hak kazanır ama ihbar tazminatı isteyemez — derhal fesih zaten bildirim süresini ortadan kaldırır.

İbraname ve zamanaşımı

Fesih sırasında imzalatılan ibranameler her zaman geçerli sayılmaz. İbranamenin sonuç doğurması için sözleşmenin sona ermesinden itibaren belirli bir sürenin geçmiş olması, yazılı yapılması, alacak türlerinin ve tutarlarının tek tek gösterilmesi ve ödemenin banka aracılığıyla yapılması aranır. Bu şartları taşımayan belge, ödenen kısım bakımından makbuz hükmünde kalır.

Kıdem ve ihbar tazminatı alacakları belirli bir zamanaşımı süresine tabidir ve süre fesih tarihinden işlemeye başlar. Alacak kalemleri arasında farklı süreler bulunduğu için, talebin bir bütün olarak zamanında ileri sürülmesi önem taşır.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut bir olaya ilişkin hukuki görüş yerine geçmez.